ORIENTACIÓN AL USUARIO

E.G/Mondraberri, 2007ko otsailak 7

Noiz eta nolatan bideratu zenuen zure ogibidea  itzulpengintzaren bidetik?

Kasualitatez pentsatzen dut, beste askok bezala, izan ere, ni irakaskuntzaren mundutik abiatu nintzen, duela hogei urte inguru. Langabezian geratu nintzenean, ordea, gauzek bestelako norabide bat hartu zuten.

Langabezian egonagatik ez nintzen gogogabetu. Alderantziz, urte t´erdiko langabezia nuenez, denboraldi hura bizitzan lanik egin gabe kobratzeko aukera izango nuen aldi  bakarra izango zela  pentsatu, eta ongi pasatzea erabaki nuen.  Nire alaba txikiarekin egoteko eta ingelesa burubelarri, erabat ikasteko aprobetxatu nuen.

Beranduago, hainbeste ingeles, ikastola eta umerekin apur bat aspertzen hasi nintzenean, pixkanaka, denbora pasa eta froga moduan, itzulpenen bat edo beste egiteari ekin nion. Izan ere, aldez aurretik Martuteneko itzultzaile eskolan irakasle gisa ibilia nintzen arren, ez nintzen  zuzenean itzulpen kontuetan aritu, linguistika arloan, baizik. Horrela, itzulpen lan bat  Elkar argitaletxean lan egiten zuen nire lehengusu bati erakutsi nion. Hark esan zidan oso ondo zegoela. Ordutik, gaur arte.

Nire estreineko itzulpen lana, Patricia Highsmithen “Poliki, poliki haizetan” liburua izan zen, 1988. urtean argitaratua. 

Zein hizkuntzatatik zer hizkuntzatara itzuli dituzu zure lanak?

Literaturaren esparruan, liburu asko ingelesetik itzultzen ditut. Gazteleratik ere itzulpenak egiten ditut, baina, literatur arloari dagokionez, oso gutxi. Halaber, frantsezetik ere itzulpenak egin izan ohi ditut eta azkenengo urte hauetan, italiarrarekin dihardut, ez liburuen itzulpenak egiten,  baina, bai bestelako testutxoenak.

Zein hizkuntzatan aurkitzen zara  erosoago zure lanean?

Euskaraz. Hala ere, garrantzitsuena, beti  zer hizkuntzatan ari zaren aintzat izatea da. Funtsean, trebetasuna, gaitasuna eta konpententzia era batekoa edo bestekoa da helmuga hizkuntza deitzen den horretan.

Ni ohituta nago batez ere, ingelesetik euskarara itzultzen literaturaren esparruan eta ondorioz, hori suertatzen zait  nolabait errazagoa, baina, hargatik ez da beinere erraza. Uste dut hein handi batean, arrazoietako bat ohitura dela eta era berean, hizkuntza horretara jartzea.

Zeuk aukeratzen dituzu itzulpen lanak edo enkarguz jasotzen dituzu?

Oro har, enkarguz izaten dira. Gisa berean, literatur arloan burutu ditudan itzulpen lan askok literatur lehiaketetan izaten dute jatorria. Azken lehiaketa hau (Jokin Zaitegi Itzulpen lehiaketa) kasu. Lehiaketak egon, asko daude.

Aitzitik gertatzen dena zera da, literatura itzultzea oso lan neketsua izateaz gain,  denbora asko eskatzen duela. Ondorioz, dirua behar da eta honen aurrean, argitaletxeei kontuak ez zaizkie ondo ateratzen.

Bestela esanda,  literatur itzulpen bat lasai  xamar egiteko, diru pixka bat behar da, hau da, ondo ordaindua izan behar da, (ondo ordaindua diodanean, normal ordaindua esan nahi dut). Argitaletxeak, ordea,  gehienetan ezin dira horretara iritsi. Horren aurrean, guretzat, itzultzaileontzat, irtenbide nagusia edo garrantzitsuena lehiaketen bidea da. Lehiaketetan ateratako dirua liburuen itzulpenera bideratzen dugu.

Horren harira zenbat denbora eta zer nolako prozedura eskatzen du “Belarra kantari” bezalako liburu bat argitaratzeak?

Niri behinik behin, denbora asko eskatzen dit itzulpen lan batek, ez dakit  beste batzuek azkarrago edo errazago egingo duten.

Liburu baten lehendabiziko itzulpen lana nahiko azkar eta erraz egiten dut. Baina, jarraian, nire testu itzuli hori, zuzentzeko hartzen dudanean, desastre bat izaten da. Dagoeneko eskarmentu hori daukat eta jakin badakit, nire kasuan beintzat horrela izaten dela. Ondoren, denbora asko igarotzen dut guztia zuzentzen, tankera pixka bat hartzen duen arte.

Zer esanahia hartzen du zuretzat gisa honetako sariak jasotzeak?
 
Ziurtasuna ematen dit nire lanean. Izan ere, hogei urte lan honetan daramatzadan arren, askotan zalantza izaten dut: hau ongi ote doa?, beste hori  ulertzen al da?, beste hura nik asmatua ote da?... Azken finean, ziurtasuna ematen dizu, zeure barrurako esaten duzu, ondo ari naiz; nolabaiteko aitorpena jasotzen duzu.

Hori bera ematen dute irakurleek. Niri batzuetan, esan izan ohi didate, “zuk itzulitako ez dakit zein liburu irakurri dut eta zein gustura irakurri dudan”, hori niretzat oinarrizkoa da, baina, gutxitan izaten da.

Liburu bat itzultzerako garaian, aintzat eduki beharreko kontua da:  jatorrizko liburuaren esentzia ez galtzea, ezta ala?

Betiko kontua da. Saiatu beharra dago liburuan esaten den gauza berbera azaltzen, baina, aldi berean, beste hizkuntzan naturala geratu behar du. Beti  oreka hori mantendu behar da  edo mantentzeko ahalegina egin behar da, nahiz eta erabatekoa ez den sekula ere.

Esan nahi dut, hizkuntza beste hizkuntza bat denean, gauzak beti aldatu egiten direla, hau da, mezua aldatu egiten da. Gure lana edo borroka  gauzak ahalik eta gutxien aldatzea da.

Ahalegin horretan, hizkuntzak menperatzeaz gain, egilea eta egilearen lanak ezagutu behar al dira?

Nik uste dut elementurik garrantzitsuena eta esanguratsuena  testua dela.  Hau da, testua esaldiz esaldi hartuta, eta paragrafo bakoitza. Inguruko gauzak ez dira hain garrantzitsuak.

Hala ere, testuak oso desberdinak dira eta egia esan, batzuetan, lagungarria gerta daiteke egile edo ingurune hori ezagutzea. Horren adierazgarri, orain dela gutxi, amerikar baten liburua itzuli dut (Wakefield) eta  zaila egin zitzaidan ulertzea; ez hitzak eta esaldiak (horiek ulertzen nituen) maila horretan ez nuen arazorik; ulertzen ez nuena, zertara kontatzen zituen kontatzen zituen gauzak. Nolabait, ilunpetan itzultzen ariko banintz bezala sentitzen nintzen eta hori ez nuen gustuko.

Hori dela eta, gehiago sakondu behar izan nuen. Azkenean, batik bat, testuan murgilduz lortu nuen gehiago ulertzea. Baina, tira, pentsatzen dut oraingo lan hau, “Belarra kantari” errazagoa izango dela zentzu horretan, gardenagoa.

Sekula pentsatu duzu idazle moduan liburu bat ekoiztea, hots, zeuk sortzea?

Pentsatu izan dut, baina,  galdetu egiten didatelako, soilik. Baina, egia esan ez dut nire burua idazle moduan ikusten,  niri ez baitzait  ezer bururatzen. Gainera, iruditzen zait izugarri zaila izan behar duela.

Niretzat, itzultzaile  eta idazle izatea bi gauza desberdin dira, zerikusirik  ez dutenak. Gu itzultzaileok, esku langileak edo artesanoak izango ginateke eta besteak,hots,  idazleak sortzaileak.

Egia da, gure, itzultzaileon lanak ere sormen alderdi bat baduela, baina, oso txikia da. Egiazko sortzaileak besteak dira.

Idazle gustuko bat?

Orain azkenengo urte hauetan, ekialdeko eta europar ekialdeko idazleak irakurtzen dihardut.  Oso gutxi ezagutzen nituen, esan daiteke orain deskubritu ditudala eta ezin naiz hortik  atera. Gainera, liburu batekin hasten zara eta sokatik tira egin ondoren, beste berrogei ateratzen dira; ez da inoiz bukatzen.

Zenbait izen aipatze aldera, urte hauetako irakurketen emaitzak izango liratezkenak aipatuko nituzke: Némirovsky eta Joseph Roth. Biak ere juduak. Beraien liburuek badute loturarik judaismoarekin, baina, ez ikaragarri.

Zein izan da zure azken lana eta “Belarra kantari” liburuaz gain, bestelako proiekturik ba al duzu esku artean epe laburrera?

Azken itzulpen lana, “Nikolas txiki” izeneko liburua izan da, nire lankide Iosu Zabaletarekin batera itzulitakoa. Frantsezetik itzulitako haurrentzako ipuinak dira, liburu aparta da  irakurle orori gomendatzen diodana, nahiz eta oraindik ez den kaleratu. Ipuin hauek aspalditik euskarara itzulita egon arren, guk beranduago, beste ipuin sorta bat argitaratu genuen eta oraintsu, azkenengo ipuin sorta itzuli dugu, 2008ko Durangoko azokarako argitaratuko dena.

Bestelako proiektuei dagokionez, aipatu, uda aldean lan dexente izaten dudala: operak itzultzen ditut, edo hobeto esanda, operetako goitituluak, Donostiako musikaldirako. Pasa den urtean legez, batzuetan, euskarara eta gaztelerara itzuli behar izaten ditut goitituluak. Oso polita eta aldi berean, aberasgarria  da niretzat iturri beretik abiatuta, esaterako, italieratik euskararen eta gazteleraren joko hori nola egin.

Nola ikusten duzu, euskal itzulpengintzak duen merkatua gaur egun?

Ondo xamar ikusten dut. Batez ere, eboluzioa ikusi dudalako urte hauetan. Hasieran, hutsa zen, eta kasik mirari bat itzulpen bat euskaraz ateratzea.

Gaur egun, aldiz, normalizatua dagoela iruditzen zait. Lehenago, euskaraz irakurtzea, euskarazko idazle handiak irakurtzea zen. Baita ere, militantismoagatik asko irakurtzen zen eta  alde horretatik ere, jatorriz euskarazkoa izan behar zuen.

Gaur egun, ostera, iruditzen zait hori nahiko gaindituta dagoela. Esan nahi dut, batzuk bederen, euskarazko liburuak irakurtzen dituztela irakurtzeko gogoz daudelako.